مقدمه: فقر یکی از چالشهای بنیادین جوامع بشری است که نهتنها زندگی فردی انسانها را تحتتأثیر قرار میدهد، بلکه بر ساختار اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی جوامع نیز سایه میافکند. از دیرباز تا امروز، اندیشمندان علوم اجتماعی، اقتصاددانان، روانشناسان و حتی فلاسفه به دنبال ریشهیابی علل فقر بودهاند. پرسش اساسی این است که چرا برخی افراد یا گروهها در جامعه دچار فقر میشوند و چرا با وجود رشد اقتصادی و پیشرفتهای علمی، همچنان بخش قابل توجهی از جمعیت جهان در چرخهی فقر باقی میمانند؟
برای پاسخ به این پرسش، باید فقر را از ابعاد گوناگون بررسی کرد؛ چرا که این پدیده تنها به کمبود درآمد ختم نمیشود، بلکه شبکهای از عوامل ساختاری، فردی، اجتماعی، فرهنگی و حتی روانی در تداوم آن نقش دارند.
۱. عوامل اقتصادی
۱. بیکاری و کمبود فرصتهای شغلی:
یکی از مهمترین علل فقر، ناتوانی در دسترسی به شغل پایدار است. در بسیاری از کشورها، بهویژه کشورهای در حال توسعه، جمعیت فعال بیش از ظرفیت بازار کار است و همین مسئله به بیکاری گسترده و در نتیجه فقر میانجامد.
۲. تورم و کاهش قدرت خرید:
تورم مزمن باعث میشود که درآمد افراد حتی اگر ثابت بماند، ارزش واقعی خود را از دست بدهد و خانوادهها نتوانند نیازهای اولیه را تأمین کنند.
توزیع ناعادلانه ثروت:
تمرکز سرمایه و منابع در دست گروههای خاص موجب میشود بخش زیادی از مردم جامعه سهمی از ثروت ملی نبرند و شکاف طبقاتی افزایش یابد.
فقدان سرمایهگذاری در زیرساختها:
نبود سرمایهگذاری کافی در صنایع، کشاورزی و خدمات باعث میشود که فرصتهای جدید شغلی ایجاد نشود و چرخهی فقر ادامه یابد.
۲. عوامل آموزشی و فرهنگی
۱. سطح پایین تحصیلات:
آموزش یکی از کلیدیترین راههای خروج از فقر است. فردی که به تحصیلات مناسب دسترسی ندارد، معمولاً مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار را پیدا نمیکند و در مشاغل کمدرآمد باقی میماند.
۲. نابرابری در دسترسی به آموزش:
خانوادههای فقیر توان مالی برای فرستادن فرزندان خود به مدارس با کیفیت یا دانشگاهها را ندارند. این مسئله باعث بازتولید فقر در نسلهای بعدی میشود.
۳. باورهای فرهنگی محدودکننده:
برخی فرهنگها یا باورهای سنتی، پیشرفت اقتصادی را بیارزش یا حتی ناپسند میدانند. چنین نگرشهایی مانع از تلاش فرد برای بهبود وضعیت مالی خود میشود.
۳. عوامل اجتماعی و سیاسی
۱. فساد اداری و اقتصادی:
فساد در نهادهای حکومتی مانع از توزیع عادلانهی منابع میشود. رانتخواری، اختلاس و سوءاستفاده از قدرت باعث میشود ثروت ملی به جای توزیع میان مردم، در اختیار گروه کوچکی قرار گیرد.
۲. نبود عدالت اجتماعی:
اگر نظام حقوقی و قضایی در جامعه نتواند از حقوق طبقات ضعیف دفاع کند، آنها همواره در معرض استثمار و ظلم قرار خواهند گرفت و فقرشان تداوم خواهد یافت.
۳. جنگها و بحرانهای سیاسی:
در کشورهایی که با جنگ، بیثباتی سیاسی یا تحریمهای اقتصادی مواجهاند، زیرساختهای اقتصادی تخریب میشود و فرصتهای شغلی از بین میرود.
۴. عوامل فردی و روانشناختی
۱. نبود انگیزه و روحیه تلاش:
گاهی فقر تنها ناشی از شرایط بیرونی نیست، بلکه عدم اعتمادبهنفس، تنبلی یا نبود انگیزه نیز میتواند باعث شود فرد در همان وضعیت فقیرانه باقی بماند.
۲. وابستگی به کمکهای خارجی:
در برخی موارد، دریافت طولانیمدت یارانهها و کمکهای اجتماعی بدون برنامهریزی برای توانمندسازی، موجب وابستگی فردی میشود و انگیزه تلاش را کاهش میدهد.
۳. رفتارهای پرخطر و اعتیاد:
اعتیاد به مواد مخدر یا الکل میتواند نه تنها درآمد فرد را از بین ببرد، بلکه هزینههای زیادی بر خانواده و جامعه تحمیل کند و چرخه فقر را تشدید نماید.
۵. عوامل ساختاری و تاریخی
۱. استعمار و استثمار تاریخی:
بسیاری از کشورهای فقیر امروز، در گذشته مستعمره قدرتهای بزرگ بودهاند. غارت منابع طبیعی و نابودی زیرساختهای بومی آنها باعث شده تا همچنان در فقر ساختاری باقی بمانند.
۲. نابرابری منطقهای:
در داخل یک کشور نیز، مناطق محروم اغلب سرمایهگذاری و توجه کمتری دریافت میکنند. در نتیجه، افراد آن مناطق شانس کمتری برای خروج از فقر دارند.
۶. چرخه فقر
فقر اغلب به صورت چرخهای ادامه مییابد. خانوادههای فقیر توان مالی برای آموزش و بهداشت مناسب ندارند، فرزندانشان در آینده نیز در مشاغل کمدرآمد باقی میمانند و این روند از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. به این ترتیب، فقر نه یک مشکل فردی، بلکه یک مسئله اجتماعی چندلایه است.
نتیجهگیری
فقر نتیجهی مجموعهای از عوامل پیچیده و درهمتنیده است. نمیتوان تنها یک علت را برای آن برشمرد؛ بلکه باید ساختار اقتصادی، نظام آموزشی، سیاستهای اجتماعی، فرهنگ و حتی ویژگیهای فردی را در نظر گرفت. برای کاهش فقر، لازم است سیاستگذاران به جای ارائه راهحلهای موقتی، به اصلاحات ساختاری دست بزنند:
ایجاد فرصتهای شغلی پایدار
توزیع عادلانه منابع
توسعه آموزش و مهارتآموزی
مبارزه با فساد
حمایت از خانوادههای آسیبپذیر
تنها با نگاهی جامع و چندبعدی میتوان چرخهی فقر را شکست و به سمت جامعهای عادلانهتر حرکت کرد.
سازمان های (ان جی او) یا مردم نهاد سازمان هایی هستند که بصورت مستقل از دولت و با کمک های داوطلبانه مردم شکل گرفته اند و هدف آنها کسب درآمد نیست و صرفا به دنبال منافع مردمی هستند.
فعالیت سازمان های مردم نهاد دارای ابعاد گوناگون و موضوعات بسیار متفاوتی است که هدف تمامی آنها رفع مشکلات جامعه جهانی و ایجاد برابری و رفاه اقتصادی و اجتماعی است. این نهادها بر اساس نوع و حوزه فعالیت خود و یا سطح خدمت رسانی (محلی، بین المللی و...) تقسیم بندی می شوند.
از آنجایی که اقدامات دولت ها و سازمان های بین المللی در پروژه های عام المنفعه تنها در حد حرف زدن است، بنابراین عمده فعالیت های مبارزه با فقر توسط نهادهای داوطلبانه مردمی یا همان ان جی او ها صورت می گیرد و هدایت تمامی فعالیت های توسعه ای در مناطق محروم تحت هدایت ان جی او ها صورت می گیرد.
سازمان های مردم نهاد به دو صورت فعالیت می کنند. این سازمان ها گاها بدون واسطه در راستای فقر زدایی یا خدمت رسانی بصورت مستقیم وارد حیطه فعالیت می شوند و گاها ممکن است از طریق پروسه های اقتصادی بودجه لازم برای حمایت از ان جی اوهای محلی را فراهم می کنند و با اعطای کمک های مالی در زمینه فقرزدایی فعالیت کنند.
سازمان های مردم نهاد در زمینه های مختلفی فعالیت دارند. برخی از آنها در زمینه تهیه آب سالم و بهبود وضعیت سلامت اقشار محروم جوامع فعالیت می کنند، برخی در زمینه اعطای وام به افراد فقیر، برخی در زمینه آموزش و سایر فعالیت های کوچک و بزرگ دیگر فعالیت می کنند و هدف نهایی تمامی نهادهای خیریه محرومیت زدایی است. برنامه های این سازمان ها اغلب کارکرد بهتری نسبت به نهادهای دولتی دارد و همچنین قابل اطمینان تر است چرا که به دلیل داوطلبانه بودن فعالیت ها امکان وجود فساد به مراتب کمتر از فعالیت های دولتی است.
در قرن حاضر مقوله ایجاد خیریه و کانون های کمک رسانی به یکی از سوژه های بسیار محبوب در کشورهای پیشرفته و ثروتمند در جهان تبدیل شده است. خیره ها و سازمان های مردم نهادی که در زمینه فقر زدایی و برابری و رفاه اجتماعی در کشور خود و یا کشورهای فقیر فعالیت دارند و بصورت مستقل از نهادهای دولتی کمک های خود را در مناطق محروم به افراد نیازمند می رسانند. در این مقاله بصورت اجمالی به معرفی 6 خیریه بزرگ و موفق در دنیا و زمینه فعالیت آنها می پردازیم:
1. آکسفام (Oxfam) بنیاد آکسفام در آکسورد انگلستان با هدف بهبود شرایط زندگی مردم دنیا و مبارزه با فقر تاسیس شد. این سازمان بین المللی و مردم نهاد هم اکنون در 70 کشور در زمینه برابری جنسیتی، فقرزدایی ، آموزش و مبارزه با بیماری های مختلف فعالیت دارد. برنامه اجراشده توسط آکسفام انگلیس و نیوزلند در یکی از شهرهای ویتنام در سال 2003 موفق شد تا حضر کودکان را در مدرسه افزایش دهد و53 از کودکان این کشور بویژه دختران به طور منظم در مدرسه حضور پیدا کردند. این یکی از موفق ترین پروژه های این سازمان مردم نهاد بوده است.
2. بنياد بينالمللي کر (Care international) یکی از بزرگترین بنیادهای مردم نهاد در جهان بنیاد «کر» است که در سال 1945 با هدف کمک به آوارگان جنگ جهانی دوم در آمریکا تاسیس شد. در حال حاضر این موسسه بر تعاون و مشارکت برای فقرزدایی در نقاط مختلف دنیا است. بنیاد کر در 72 کشور جهان و با بیش از 12 هزارنفر پرسنل مشغول به فعالیت است و تنها در کشور آمریکا بیش از 350 هزارنفر اعانه دهنده دارد. در سال 2004 شعبه آمريکايي اين بنياد به تنهايي بودجهاي معادل 517 ميليون دلار براي هدايت 870 پروژه فقر زدایی در 70 کشور دنيا هزينه کرد که اين پروژه 45 ميليون نفر را پوشش ميداد. اين برنامه اجراي برنامههاي آموزشي براي يک ميليون دانشآموز، کمک به برنامههاي پيشگيري از ابتلا به ايدز براي 7 ميليون نفر، کمک به پيشبرد برنامههاي کشاورزي براي 6/5 ميليون نفر و بهبود طرحهاي بهداشتي و سلامت براي حدود 9 ميليون نفر را شامل ميشد.
3. بنياد نجات کودکان بنیاد نجات کودکان به منظور حمایت از کودکانی آسیب دیده در جنگ جهانی اول در سال 1919 درانگلیس تاسیس شد. فعالیت این سازمان در 27 کشور اتحادیه نجلات کودکان را تشکیل می دهد. این سازمان در 110 کشور در تلاش است امکان دستیابی به زندگی بهتر را برای کودکان فراهم آورد و در زمینه آموزش، بهداشت و سلامت و نیازهای اولیه کودکان را حمایت کند.
4. بنياد خيريه بيل و مليندا گيتس بنیاد بیل و ملیندا گیتس بزرگترین خیریه در زمینه بهداشت و سلامت در سراسر دنیا است و تا کنون هزینه ای بالغ بر 28 میلیارد دلار را در زمینه کمک به بهداشت و درمان سرمایه گذاری کرده است. این مبلغ توسط بنیاد سرمایه گذاری و سود حاصل از آن صرف اجرای پروژه های خیریه می شود. کمک های این بنیاد خصوصی سالانه 6 میلیارد دلار است در حالیکه بودجه سازمان بهداشت جهانی تنها یک میلیارد و 65 میلیون دلار است.
5. سازمان امدادرساني بنگلادش نحوه فعالیت این بنیاد از طریق سرمایه گذاری اقتصادی در آمریکا و اعطای کمک مالی به ان جی او های محلی از طریق سود حاصل از این سرمایه گذاری است. به اين ترتيب پروژههاي توسعهاي را که منجر به ايجاد اشتغال و ريشه کن کردن فقر در ميان خانوادههاي بنگلادشي ميشود تشويق مي کند. پروژه هایی نظیر توسعه مراکز ماهیگیری، مرغداری و کرایه گاو به خانواده های فقیر در روستاها از جمله پوژه های اجرا شده توسط این موسسه است.
6. بانک گرامين یکی دیگر از موسسات خیریه بزرگ در دنیا گرامین بانک است که در زمینه اعطای وام به اقشار محروم در بنگلادش فعالیت می کند. اين بانک در حوزه «مايکرو-کرديت» (micro credit) فعاليت دارد. ماکرو-کردیت اصطلاحی به معنای اعطای وام های کوچک به فقرا یی است که غالبا فاقد وثیقه، شغل ثابت و سابقه اعتباری هستند. این بنیاد تا کنون به افراد زیادی به زنان در بنگلادش خدمات مالی قابل توجهی ارائه داده است. اکثر خیریه های مردم نهاد فعالیت خود را با ارائه ایده های جدید در یک محدوده کوچک شروع و به مرور زمان توسعه می یابند و در حال حاضر در عرصه بین المللی فعال هستند. نکته مهم در شکل گیری و موفقیت انجمن های خیریه، شناخت دقیق از نیازهای جامعه ای است که از آن برخاسته اند.
آخرین دیدگاه ها